In Assen is een van de meest duurzame Rijkskantoren gerealiseerd: Mandemaat 3. Het is het eerste project waarin de vier principes uit de Routekaart Verduurzamen van het Rijksvastgoedbedrijf volledig zijn verenigd: biobased, circulair, natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen. En flexibel, want het kantoor is een van de eerste projecten dat volgens een modulair en flexibel concept is gebouwd, dat onder andere door aannemer Hegeman Bouw & Infra, architect RU + PA en De Groot installatiegroep oorspronkelijk voor scholen is ontwikkeld.

Daar waar het op menig bouwplaats een kunst is om elkaar te verstaan vanwege de kakafonie van geluiden van de verschillende bouwmachines, heerst op de bouwplaats van Mandemaat 3 in Assen een bijna serene rust. “Dat valt direct op, toch”, stelt Sem Schoot Uiterkamp als retorische vraag. “De gehele houtconstructie en HSB-gevels zijn geprefabriceerd naar de bouwplaats gekomen. De bouwelementen zijn qua afmeting en gewicht zo ontworpen, dat montage grotendeels met elektrisch materieel kon. Dat scheelt enorm qua geluid.” De Project Engineer van Hegeman Bouw & Infra spreekt over een nieuwe manier van bouwen, dat de aannemer samen met onder andere architect RU + PA en De Groot installatiegroep (DGi) heeft ontwikkeld. “Het bouwsysteem heet Het Schoolvoorbeeld. Het doel hiervan is om op een duurzame, circulaire en modulaire manier scholen en integraal kindercentra van hogere kwaliteit te bouwen. Het is ontwikkeld voor scholen, maar het is ook hier in Assen toegepast, maar dan in het groot”, legt Sem uit.

Compact en flexibel houten gebouw

Het voormalig kantoorgebouw dat op het adres Mandemaat 3 stond, is geoogst. Op dezelfde plek is in opdracht van Rijksvastgoedbedrijf een nieuw kantoorgebouw voor Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en Dienst ICT Uitvoering (DICTU) gebouwd. Het ontwerp combineert volgens Tirza van der Grift, projectarchitect van RU + PA, een compact en flexibel houten gebouw met een doordachte landelijke inpassing die natuur en werkplek met elkaar verbindt. “Het compacte gebouw bestaat uit een houten draagconstructie met geïntegreerde stalen liggers, houten kolommen en houten vloeren, grotendeels opgebouwd uit circulaire en biobased materialen. Het flexibele casco is aanpasbaar, wat het toekomstbestendig en economisch voordeliger maakt. De footprint is 20 procent compacter dan die van het oude gebouw. Dat levert niet alleen een energiezuinig kantoor op, maar geeft ook een aanzienlijk deel van de kavel terug aan de natuur; ruimte voor groen, waterberging en klimaatadaptatie, waardoor biodiversiteit in de omgeving niet alleen behouden blijft, maar ook wordt versterkt. Bijzonder detail is dat de liftschachten van het oude gebouw zijn verbouwd tot vleermuistorens”, legt Tirza uit.

Atrium als groen, levendig hart

Centraal in het gebouw ligt het atrium. Nu staan er de meubels in verpakking opgesteld, in afwachting van de verplaatsing naar de bovenliggende kantoorverdiepingen. RU + PA heeft het atrium ontworpen als een groen, levendig hart, vertelt Tirza. “Hier komen ontmoeting en oriëntatie samen. Hier gaat het publieke entreelandschap over in het meer besloten verblijflandschap. Daglicht stroomt binnen via noorderlicht-sheds, terwijl pv-panelen op de zuidzijde zorgen voor energieopwekking en zonwering. Binnen en buiten lopen in elkaar over via de groene daken en het atrium. Het groen is zichtbaar vanuit de kantoren en het restaurant. Rondom het atrium liggen open kantoorvleugels met een houten kolomstructuur die maximale flexibiliteit in de indeling mogelijk maakt. De gevels zijn opgebouwd uit duurzame materialen, zoals bamboe, aluminiumlamellen en schanskorven gevuld met hergebruikt metselwerk, met nestkasten geïntegreerd in de gevel, dakranden en de omliggende bomen.”

Geoogste en gerecyclede materialen

Project Engineer Sem geeft een rondleiding door het gebouw. Hij geeft een opsomming van welke materialen geoogst en gerecycled zijn. “Achter vrijwel elk onderdeel schuilt een verhaal. Het uitgangspunt is bij dit project geweest dat zo veel mogelijk materialen uit het oude gebouw zijn hergebruikt, aangevuld met geoogste materialen uit andere donorgebouwen. En waar nodig is gebruik gemaakt van herbruikbare biobased materialen”, vertelt hij. “Zo zijn de wanden in dit gebouw deels van gerecyclede gipsplaten met een nieuwe plaat ervoor. De plafondpanelen op de begane grond en eerste verdieping zijn van CirQ, oude panelen voorzien van een nieuw vlies. Op de bovenste twee verdiepingen zijn de uit het oude pand geoogste panelen hergebruikt. De glazen wanden zijn voor een groot gedeelte van gerecycled glas. De akoestische panelen uit het oude pand zijn in een frame geplaatst met een akoestisch brandwerend doek er overheen. Deze zorgen voor een betere akoestiek in het atrium.” In een van de kantoren wijst Sem op een akoestisch paneel op de muur. “In de kantoren zijn oude metalen klimaatplafondpanelen, gevuld met isolatie, in een lijst geplaatst.”

Over de vloeren heeft Sem een mooi verhaal. “Normaal gesproken wordt een betonnen kanaalplaatvloer met een cementgebonden dekvloer afgewerkt. Bij dit project zijn houten kanaalplaatvloeren als verdiepingsvloer toegepast. Om een ballastlaag te creëren, zijn hergebruikte stoeptegels op de vloer gelegd, waar vervolgens een computervloer van Knauf op is gelegd. Deze vloeropbouw – met een demontabele dekvloer – is uitvoerig in een mock-up getest en met succes. De vloerbedekking is afkomstig uit het oude gebouw of uit andere projecten geoogst. De blauwe tegels geven aan waar de muren van het oude gebouw stonden.”

In het atrium zijn houten lattenwanden gemonteerd, zo lijkt het op het eerste gezicht. “Niets is minder waar”, zegt Sem direct. “Het zijn latten van gerecycled gips, afgewerkt met een fineerlaag. Achter de latten zitten brandwerende panelen van mdf en een brandwerend isolatiedoek. Deze opbouw hebben wij samen met de brandadviseur en architectenbureau RU + PA ontwikkeld.”

De Project Engineer staat voor het raam op de derde verdieping en wijst naar buiten. “Daar zie je een van de meest opvallende circulaire ingrepen binnen dit project. Een bestaande parkeergarage uit Dordrecht is zorgvuldig geoogst en hier naar Assen gebracht. Zo lukte het om de 56 TT-platen te herconstrueren, tekenen en keuren voor het circulaire parkeerdek.”

Iets nieuws voor het afbouwbedrijf

Eissink Plafond en Wandsystemen verzorgde de afbouw van Mandemaat 3 in Assen. Doordat er veelvuldig met gerecyclede en geoogste materialen werd gewerkt, was het voor het afbouwbedrijf uit Hengelo ook iets nieuws, vertelt eigenaar Jeroen Hagen. “Voor de wanden hebben we gebruik gemaakt van geoogste gipsplaten van Knauf. Die waren op handzame formaten gezaagd. In principe hebben we de wanden opgebouwd door als eerste plaat een gerecyclede plaat in de metalen staanders te monteren en als tweede plaat een nieuwe gipsplaat. Bij de vergaderafdeling waar een hogere akoestische eis gehaald moest worden, hebben we drie lagen gips gebruikt: twee lagen gerecyclede platen en een laag nieuw. Omdat het een basiseis was om zoveel mogelijk massa hergebruikt materiaal toe te passen, is er bij deze wanden gekozen om een dubbele laag hergebruikt gips te gebruiken. Hierdoor voldoen we aan de eis van hergebruikt materiaal en voldoen deze wanden aan dezelfde hoge geluidseisen als de wanden waar een Diamond Board-plaat wordt toegepast”, legt Jeroen uit.

In het atrium heeft Eissink Plafond en Wandsystemen een aantal hangkoven gemaakt. Jeroen: “We hebben hiervoor gerecycled gips van Knauf gebruikt. Hiervan hebben we de koven prefab gemaakt en in het werk geplaatst.”

Het afbouwbedrijf uit Hengelo heeft voor de plafonds de rasters gemaakt en de plafondpanelen gemonteerd. “De gerecyclede panelen, voorzien van een nieuw vlies, zien er uit als nieuw. Mooi, strak en allemaal dezelfde kleur. Op de verdiepingen hebben we de geoogste panelen uit het oude pand gemonteerd. Wij als plafondmensen zien wel het verschil. Er zit wat kleurverschil in. . Maar ik snap dat hergebruik van materialen de toekomst is. Voor ons als afbouwbedrijven zou het een wenselijke situatie zijn als leveranciers hun eigen plafondpanelen retour nemen, als nieuw maken en met hun garantie leveren voor nieuwe projecten. Dat geeft ons meer zekerheid”, stelt Jeroen.

Speciale details bedacht

Een houten gebouw gedraagt zich anders dan een betonnen gebouw. Dit noemt Jeroen als grootste uitdaging voor het werk van het afbouwbedrijf. Hij legt uit: “De doorzakking van een houten vloerconstructie is groter dan wanneer er beton is toegepast. Deze vloeren zijn namelijk ook voorzien van extra ballast om aan de juiste geluidseisen te voldoen. De gipswanden moeten die doorzakking natuurlijk wel kunnen opvangen. Daarom hebben wij met aannemer Hegeman Bouw & Infra speciale details bedacht. De wanden lopen van vloer tot vloer en kunnen door een schuifdetail toe te passen de doorzakking opvangen. De hangkoven hangen star aan de bovenliggende vloer en ook hier is een schuifdetail voor bedacht, maar dan in het bovenprofiel van de onderstaande glaswanden. Het vergde in de voorbereidingsfase veel engineering, maar zo hebben we het perfect kunnen oplossen.”

Bijzonder project

Mandemaat 3 is een pilotproject dat als eerste de vier principes uit de Routekaart Verduurzamen van het RVB verenigt: biobased, circulair, natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen. Voor RU + PA was het een bijzonder project. Projectarchitect Tirza: “Wij werken graag integraal aan al onze opgaven, met als doel om het best mogelijke gebouw te maken: toekomstbestendig, circulair, natuurinclusief, energiezuinig, gezond en ruimtelijk. Juist de samenhang tussen deze ambities vraagt om een eigen aanpak, wat unieke en vernieuwende gebouwen – zoals Mandemaat 3 – oplevert.”

Voor Hegeman Bouw & Infra, RU + PA en DGi is de pilot het begin van een aantal vergelijkbare nieuwe projecten, vertelt Project Engineer Sem. “We zijn momenteel bezig met de bouw van MKC Azalea in Amsterdam, de eerste school volgens het industriële bouwsysteem van Het Schoolvoorbeeld.  De komende jaren zullen vanuit dit bouwsysteem nog veel meer projecten worden gerealiseerd. Het is een interessante én toekomstbestendige manier van bouwen, het smaakt dus naar meer.”

Bouwpartners

Opdrachtgever: Rijksvastgoedbedrijf, Assen

Architect: RU + PA, Amsterdam

Aannemer: Hegeman Bouw + Infra, Nijverdal

Fabrikant wanden: Knauf, Utrecht; Verwol, Opmeer (glazen wanden)

Fabrikant plafonds: CirQ, Heemstede

Montage wanden en plafonds: Eissink Plafond & Wandsystemen, Hengelo