Wat begon als een afstudeerproject van twee studenten Bouwkunde aan het Avans Tilburg, mondde uit in de transformatie van de St. Willibrorduskerk in Helenaveen. Veertien energiezuinige appartementen zijn in de kerk gebouwd, met behoud van karakteristieke elementen. Zelfs het wijwatervat is behouden gebleven. Verhaag Afbouwprojecten nam de uitdaging aan en vertaalde het ontwerp naar praktische oplossingen. Met een heus technisch huzarenstuk in het voormalige priesterkoor.

De allereerste plannen voor de transformatie van de St. Wilibrorduskerk in Helenaveen ontstonden toen de studenten Rens Crooijmans en Stan Verberne de gemeente Deurne benaderden met de vraag welke relevante ruimtelijke vraagstukken er binnen de gemeente speelden. “We waren met name op zoek naar een onderzoek met realiteitswaarde. Dus niet iets dat na het onderzoek op de plank zou komen te liggen”, schetst Rens van Crooijmans Bouwadvies uit Deurne. Aanvankelijk dachten de studenten aan de transformatie van de kasteelruïne, maar ze werden door de gemeente naar de parochie van Helenaveen verwezen. “In gesprek met de parochie kwam de herbestemming van de kerk naar voren”, gaat Stan Verberne van STREEP Architecten uit Deurne verder. “Het bezoekersaantal liep al langere tijd terug en men wist dat er in de toekomst iets met het gebouw moest gebeuren. Vanaf het begin was duidelijk dat het om een fictief studieproject ging, maar wel met de intentie dat het onderzoek en het ontwerp waardevolle inzichten konden opleveren voor een daadwerkelijke herbestemming.”

Casestudies leveren veel inzicht op

Tijdens het onderzoek bezochten Stan en Rens meerdere kerken en andere religieuze gebouwen die al waren getransformeerd. “Die casestudies hebben ons veel inzicht gegeven in de mogelijkheden en valkuilen van herbestemming. Omdat de parochie van Helenaveen zelf aangaf dat dit een actueel en urgent vraagstuk was, hebben we ons uiteindelijk volledig op de St. Willibrorduskerk gericht”, legt Stan uit.

Tijdens het afstuderen hebben de studenten uitgebreid variantenonderzoek gedaan, stelt de architect van STREEP Architecten. “We onderzochten stedenbouwkundige inpassing, locatieanalyse, geschiedenis, referentieprojecten, wetgeving en verschillende ontwerpconcepten. Daarnaast hebben we de kerk volledig ingemeten met een Total Station, waarbij we nauwkeurig in het veld de ontwerpcoördinatoren – denk aan karakteristieke metselwerk bogen en houten spanten – vanaf een bekende positie hebben gemeten. Vervolgens hebben we het compleet 3D gemodelleerd. Dat gaf ons maximale grip op het bestaande gebouw. Bovendien diende het als onderlegger voor de nieuwe plannen. Bij het ontwerpen hebben we sterk gekeken naar het karakter en het gedachtengoed van Jos Deltrap, de oorspronkelijke architect. Zijn ontwerp uit 1950 vormde voor ons het vertrekpunt. Het gebouw is in een traditionalistische stijl met subtiele invloeden van de Bossche School gerealiseerd. Karakteristiek is de driebeukige opzet en de opvallende dakruiter.”

Afstudeeronderzoek opnieuw onder de aandacht

Het afstudeeronderzoek viel in de prijzen. Het werd bekroond met zowel de jury- als de publieksprijs van de Avans Scriptieprijs. “Hierdoor kwam het project opnieuw onder de aandacht, zo ook bij Vastgoedregisseur uit Valkenswaard. Zij benaderden ons om de haalbaarheid van het plan te toetsen”, vertelt Rens. Vastgoedregisseur ontwikkelt woonprojecten in samenspraak met toekomstige bewoners. Dit doet het bedrijf in opdracht van groepen particulieren middels CPO (Collectief Particulier Opdrachtgeverschap), maar ook door zelf initiatief te nemen in samenwerking met gemeenten, dorpsraden, particuliere grondeigenaren en marktpartijen. De projecten bestaan veelal uit nieuwbouwwoningen, maar ook herontwikkelingen als ook transformaties van bestaande gebouwen vormen onderdeel van de portefeuille.

Het bedrijf uit Valkenswaard heeft in samenwerking met de architecten het ontwerp verder geoptimaliseerd om het als businesscase haalbaar te maken. Bij een studieproject spelen kosten minder een rol dan in een daadwerkelijke ontwikkeling, legt de architect van Crooijmans Bouwadvies uit. “Zo is onder andere de oorspronkelijk geplande gemeenschappelijke ruimte komen te vervallen. Daarvoor is een extra appartement in de plaats gekomen. Vastgoedregisseur nam de algehele procesbegeleiding op zich. Zij hebben de betrokken partijen, zoals de aannemer en constructeur, RO-adviseur ingeschakeld en het ontwikkeltraject in overleg met ons gecoördineerd.”

Losse volumes in bestaande casco

De beide studenten hebben het karakter van de oorspronkelijke kerk altijd als basis van het ontwerp genomen, stelt Stan. “We hebben de appartementen als ‘losse volumes’ in het bestaande casco geplaatst. Hierdoor is de ruimtelijke beleving van het kerkgebouw intact gebleven. Met name bij de centrale entree hebben we bewust gekozen voor openheid. Bezoekers ervaren daar direct het karakter en de oorspronkelijke functie van het gebouw. Daarnaast heeft iedere woning heeft zijn eigen relatie met het bestaande karakter. Zo blijft het historische verhaal leesbaar, terwijl het gebouw een nieuwe toekomst krijgt.”

Door de losse volumes in de ruimte te plaatsen, konden de imposante houten spanten zichtbaar blijven. Ook door het technisch inzicht en de expertise van Verhaag Afbouwprojecten uit Sevenum. Projectleider Geert Lucassen: “De nieuwe wanden en plafonds moesten rondom deze spanten worden gemodelleerd. Dat vroeg om een enorm hoog afwerkingsniveau. De wanden moesten immers naadloos aansluiten op de vaak grillige vormen van de historische spanten.”

Technische uitdaging

De ontwerpvisie om de spanten in het zicht te houden, leverde voor het afbouwbedrijf uit Sevenum een behoorlijke technische uitdaging op, stelt Geert. “Het is natuurlijk mooi om die spanten in het zicht te hebben, zeker om het karakter van de kap te behouden. Maar op de tweede verdieping moesten ook op exact de plekken van spanten brandwerende scheidingswanden tussen de ruimtes worden geplaatst. Om dit ook op een esthetisch goede manier op te lossen, hebben wij een unieke werkwijze gehanteerd.”

De projectleider geeft een uitleg over die werkwijze. “We hebben eerst een hulpconstructie aangebracht om de daklasten tijdelijk op te vangen. Vervolgens hebben we de authentieke spanten voorzichtig van hun dragende functie losgezaagd. In de daardoor ontstane ruimte hebben we een brandwerende wand opgebouwd. Als laatste stap hebben we de originele spanten op de juiste plek tegen de nieuwe wand teruggeplaatst. De spanten hebben weliswaar geen dragende functie meer, maar de historische context is behouden gebleven. Maar dan in een moderne, brandveilige woonomgeving.”

Karakteristieke elementen van de kerk behouden

Binnen het ontwerp was opgenomen dat zoveel mogelijk karakteristieke elementen van de kerk in de woningen behouden moesten blijven. Dit leverde op sommige plekken voor Verhaag Afbouwprojecten de nodige uitdagingen op. Geert: “Bijvoorbeeld de originele wasbakken en de authentieke wandtegels zijn in het zicht gelaten. We mochten deze dus niet wegbreken of er een voorzetwand voor plaatsen. Daarom hebben we de wanden met een chirurgische precisie om deze elementen heen gemonteerd. Maar het is zeker de moeite waard geweest, want hierdoor wordt een bewoner dagelijks herinnerd aan het feit dat hij of zij in een voormalige kerk woont.”

Wie wel eens in een kerkgebouw een mis bij heeft gewoond, kan zich een levendige voorstelling maken van de vaak prachtige glas-in-loodramen en hoe het licht er doorheen de kerk binnenstroomt. Deze ramen vormden echter een mogelijke inbreuk op het wooncomfort van de aanstaande bewoners. In het ontwerp waren voorzetramen opgenomen. Verhaag Afbouwprojecten bedacht een innovatieve ‘schil-in-schil’-oplossing. Projectleider Geert legt uit: “In de voorzetwanden zijn speciale voorzetramen geïntegreerd. Hierdoor kon het oorspronkelijke glas behouden worden. De voorzetwanden moesten echter een voldoende isolatiewaarde hebben. We hebben testen uitgevoerd om de thermische prestaties van de voorzetwanden te optimaliseren. Zo is er een vergelijking gemaakt tussen een MS-frame en een houten regelwerk. Dit leverde een verrassende uitkomst op. De MS-profielen haalden – door koudebruggen – een Rc-waarde van 1,95, terwijl de vurenhouten constructie een Rc-waarde van 3,6 liet noteren. Door de vurenhouten constructie toe te passen, konden de appartementen voldoen aan de moderne eisen waar het comfort betreft, zonder de monumentale status van de kerk geweld aan te doen.”

Gaten voor daglichttoetreding

Om het kerkgebouw geschikt te maken voor appartementen, moesten op diverse plaatsen gaten in het dak worden gemaakt. Hier moesten de dakramen en loggia’s worden geplaatst. Dit had volgens Geert ook consequenties voor de plafonds. “We hebben het oorspronkelijke plafond, dat uit karakteristieke vellingdelen bestaat, als basis gehandhaafd. De constructieve stijfheid – die door het doorzagen van diverse gordingen ten behoeve van het aanbrengen van de dakramen en de loggia’s was verstoord – moest worden hersteld. Dit hebben we gedaan door eerst op strategische posities een OSB-beplating aan te brengen. Deze platen hebben de schijfwerking hersteld, waardoor een stabiele ondergrond voor het definitieve plafond ontstond. Vanwege de mogelijke koudebruggen hebben we bij het plafond ook gekozen voor een houten regelwerk.”

Al het technisch vernuft ingezet bij apsis

Het summum voor een afbouwbedrijf is als bij een project al het technisch vernuft en de expertise worden ingezet om tot een sublieme oplossing te komen. “Dat hebben wij bij dit transformatieproject zeker kunnen etaleren”, vertelt Geert trots. “Plaats van handeling was de apsis, het voormalige priesterkoor. Aan de ene kant hadden we te maken met de absolute eis dat de unieke geometrie van de sacrale plek behouden moest worden. Aan de andere kant moest de koepelconstructie aan strenge moderne isolatie-eisen voldoen”, schetst hij de uitdaging voor het afbouwbedrijf uit Sevenum.

De grootste uitdaging zat volgens de projectleider in het voortraject. “We moesten de bolvorm exact uitwerken door eerst de koepel in te meten. Vervolgens hebben we bij de meetresultaten een marge van 5 cm aangehouden. Deze was nodig om eventuele onnauwkeurigheden in het oorspronkelijke metselwerk op te kunnen vangen. De noodzakelijke hulpconstructie is in AutoCAD uitgewerkt en met behulp van een CNC-machine prefab gemaakt. De schenkels die bovenin exact in een speciale schenkelplaat met inkepingen moesten samenkomen, pasten perfect. De thermische schil is gecreëerd met behulp van hoogwaardig isolatiemateriaal, aan de voorzijde voorzien van een geïntegreerde folie. Om een volledige luchtdichtheid in deze complexe ronde vorm te garanderen, is elke naad en aansluiting zorgvuldig afgeplakt. Voor de uiteindelijke afwerking met beplating van Gyproc Nederland hebben we advies ingewonnen bij Randolf de Jong, technisch adviseur droge afbouw van de fabrikant uit Vianen. Samen hebben we gekozen voor een oplossing voor de dubbel gekromde vlakken. Hiervoor zijn buigbare platen en specifiek vormgegeven hout toegepast. Hiermee kon de vorm van de koepel tot op de millimeter nauwkeurig worden gevolgd. Met recht een huzarenstuk.”

Sfeer van de kerk

Een bewoner laat trots zijn appartement zien. Daar waar andere bewoners de muren glad hebben laten stuken, is in zijn woning het originele metselwerk nog zichtbaar. “Dat geeft mij meer de sfeer van de kerk”, geeft hij als verklaring. De spanten zijn ook goed zichtbaar, net als een stalen balk die als extra ondersteuning fungeert. Het houten plafond is een echte eyecatcher. “Dat heb ik er zelf in gemaakt. Voor extra geluidsisolatie heb ik de ronde wanden in de ruimte met akoestisch vilt bekleed.” Hij geeft een rondleiding door de woning. “Wij hebben als bewoners invloed gehad op de indeling en de afwerking van de woning”, vertelt hij. Het is voor hem speciaal om in een oude kerk te wonen, zegt hij, terwijl hij naar een pilaar in de woning en de naastgelegen slaapkamer wijst. “Dat was vroeger de afscheiding van het schip van de kerk, waar langs je naar het altaar liep. En in dat nisje stond vroeger een heiligenbeeld. Om het toch bij het thema te houden, staat er nu een Boeddha-beeld.”

Architecten Rens en Stan heeft al veelvuldige enthousiaste reacties van de bewoners gehoord. “De bewoners hebben bewust voor karakter en geschiedenis gekozen. De betrokkenheid en waardering is vaak groter dan bij reguliere projectmatige woningbouw, waar mensen soms vooral blij zijn dat ze zijn ingeloot. Het behoud van beeldbepalende panden en de waardering van een breder publiek, dat maakt dit soort transformatieprojecten bijzonder waardevol.”

Bouwpartners

Opdrachtgever: Vastgoedregisseur, Valkenswaard

Architecten: Stan Verberne – STREEP Architecten, Deurne; Rens Crooijmans – Crooijmans Bouwadvies, Deurne

Aannemer: Hartman Bouwbedrijf, Heusden

Fabrikant wanden: Gyproc Nederland, Vianen

Fabrikant plafonds: Gyproc Nederland, Vianen; Rockfon, Roermond

Montage wanden en plafonds: Verhaag Afbouwprojecten, Sevenum