Na ruim een kwart eeuw na de opening in 1999 is het Valkhof Museum grondig gerenoveerd en klaar voor de toekomst. Bijzonder is dat het ontwerp voor de renovatie is gemaakt door Ben van Berkel, de architect van het museum in Nijmegen. Door een paar forse ingrepen in zijn oorspronkelijke ontwerp is het museum transparanter geworden, is de routing duidelijker en zorgt het golvende plafond van Akovision voor een sterk verbeterde akoestiek.

In 1999 opende het Valkhof Museum de deuren. Nijmegen had er een trekpleister bij. Bezoekers konden zich vergapen aan de vele historische voorwerpen uit de rijke Romeinse geschiedenis van de oudste stad van Nederland. Ook werden tijdelijke exposities georganiseerd, onder andere over de gebroeders Van Lymborch, die in de stad aan de Waal zijn opgegroeid. Het ontwerp voor het museum – dat in de Nijmeegse volksmond ook wel het blauwe zwembad werd genoemd – was van UNStudio, het architectenbureau van de toen nog jonge Ben van Berkel. Het was zijn eerste publieke gebouw. “Ik heb mijn hart en ziel aan het ontwerp gegeven”, zei hij er destijds over. Hij omschreef de plek waar hij het museum mocht ontwerpen als magisch. “Aan de Waal, naast de Waalbrug, naast de plek waar de Valkhofburcht stond, naast de uitkijktoren Belvédère en naast de Romeinse stadswallen.”

Bezoekersaantallen nemen duikvlucht

Sinds die tijd ging het met de carrière van de architect alleen maar crescendo. UNStudio werd UNS, een internationaal gerenommeerd architectenbureau met circa vierhonderdvijftig medewerkers en kantoren in onder andere Hong Kong, Dubai en Shanghai. Menig iconisch gebouw in Azië en Dubai is op zijn tekentafel ontstaan, net als aansprekende projecten in Nederland als Centraal Station Arnhem. Daar waar het met Ben van Berkel uitsluitend opwaarts ging, kwam het Valkhof Museum in de loop der jaren in een duikvlucht terecht. Het bezoekersaantal nam verder en verder af. Financieel kwam het museum in zwaar weer terecht. Dusdanig dat een voorgenomen renovatie in 2014 vanwege ontbrekende financiën moest worden afgeblazen.

De ommekeer kwam toen de gemeente Nijmegen het Valkhof Museum in 2021 kocht. Er werd direct besloten het museum grondig te renoveren. Het moest toekomstbestendig worden gemaakt, transparanter en energiezuiniger. Er werd een aantal ambities uitgesproken voor het ontwerp van de renovatie. Zo moest er meer ruimte worden gecreëerd voor tijdelijke tentoonstellingen, de routing en de zichtlijnen moesten worden verbeterd, het binnenklimaat moest comfortabeler worden om zo de bezoekerservaring te versterken en de publieke functies – het museumcafé en de museumshop – moesten een centralere plek krijgen. Dat het met het binnenklimaat nu wel goed zit, bleek tijdens een bezoek aan het net heropende museum. Waar Nijmegen zuchtte onder de verzengende hitte van eind juni, was het binnen aangenaam koel. Geen wapperende folders om wat koelte toe te wuiven, maar ontspannen rondlopende bezoekers. Van de historische collectie op de benedenverdieping naar de tijdelijke tentoonstelling, die via de galerij met uitzicht op de Romeinse stadswal toegankelijk is. Verbonden door één van de belangrijke pijlers in het ontwerp van Van Berkel: de trap.

Na ontwerp museum ook ontwerp renovatie

Dat de gemeente Nijmegen UNS vroeg het ontwerp voor de renovatie van het Valkhof Museum te maken, is bijzonder te noemen. Dit beaamt de architect. “Terugkeren naar een gebouw dat je dertig jaar geleden hebt ontworpen, is een ongelooflijke ervaring voor een architect. Je moet eerlijk zijn over wat werkte, besluitvaardig zijn over wat moet worden gemoderniseerd en gedisciplineerd genoeg zijn om het vertrouwde niet zomaar te vervangen door het nieuwe. De renovatie van het Valkhof Museum gaf ons de zeldzame kans om te heroverwegen wat we waren begonnen – en om te ontwerpen met de komende dertig jaar, en verder, stevig in het achterhoofd”, zegt hij erover op de website van het architectenbureau.

Bij het maken van het ontwerp voor de renovatie had het architectenbureau drie pijlers voor ogen: de al genoemde trap, het plafond en de labyrintische manier om de verzameling tentoon te stellen. De trap wordt door Van Berkel gezien als een verbinding met de geschiedenis. Hij loopt van de kelder – waar de historische collectie wordt tentoongesteld – naar de galerij boven, waar via de enorme raampartij de Romeinse stadswal kan worden bekeken en waar de zalen van de tijdelijke tentoonstellingen zijn te vinden. De multifunctionele trap is nog steeds de organisatorische ruggengraat van het gebouw. Bij de renovatie hebben de stootborden een nieuwe kleur gekregen, iets wat lijkt op tompouceroze. Is het mooi? Dat is een kwestie van smaak. Het is zeker opvallend en het benadrukt de centrale plaats van de trap. De galerij ziet Van Berkel als een soort vitrine waar je doorheen loopt. Dit gevoel wordt volgens hem versterkt door de andere pijler, het plafond. Dit bestaat uit onregelmatige repen die lijken te golven als je er onderdoor loopt. Die golving verwijst overigens niet naar het water van de Waal, maar naar de beweeglijkheid van het landschap, zo vertelt hij in een video die ter gelegenheid van de opening van het museum is gemaakt.

Slimme ingreep voor meer transparantie

Een slimme ingreep heeft voor behoorlijk wat meer transparantie gezorgd. Zo is tussen de begane grond en de kelder de vloer opengebroken. Hierdoor is een vide ontstaan, die ervoor zorgt dat daglicht tot diep in het gebouw kan binnendringen. Een tweede ‘lichtbron’ is ontstaan door een venster te plaatsen tussen de museumwinkel en het restauratieatelier. Hierdoor kunnen bezoekers het werk bekijken dat ten behoeve van de collecties wordt verricht; het onderzoek, het conserveren en het herstellen van de historische objecten.

Ook ingrepen aan de gevel hebben voor meer transparantie gezorgd. De gevel – in een typische blauwe kleur die door vormgevers ook wel Van Berkel Blauw wordt genoemd – is volledig gedemonteerd. De isolatie is verwijderd en door betere vervangen. De oorspronkelijke glaspanelen zijn gereinigd en weer aangebracht. En waar de oorspronkelijke gevel deels gesloten was, is die nu volledig transparant uitgevoerd in glas.

Ten slotte draagt de verplaatsing van het museumcafé en de -winkel ook bij aan meer transparantie. Het café zit nu links van de ingang, met bijbehorend terras. Aan de andere kant van de ontvangstbalie kunnen bezoekers terecht in de museumwinkel. Vanuit beide ruimtes is er vrij zicht op het plein voor het museum, Kelfkensbos. Overigens is ook het tochtportaal vervangen door een draaideur.

Goede akoestiek voor comfortabele bezoekerservaring

Een comfortabele bezoekerservaring wordt ondergaan als het binnenklimaat aangenaam is. Ook een goede akoestiek draagt sterk bij aan een dergelijke ervaring, erkende UNS. Daarom is het oorspronkelijke golvende, semi-open plafond met horizontale aluminium stroken vervangen door een akoestisch plafond dat uit PET-viltlamellen bestaat. Het plafond is geleverd door Akovision uit Oud Gastel. Het bedrijf heeft het project begeleid middels een projectleider en uitvoerder. De montage is in samenwerking met een montageploeg van G&P Afbouw gerealiseerd. Het plafond, bestaande uit akoestische vilten baffles, werd door Bouwbedrijf Berghege als de ideale oplossing beschouwd. “De aannemer had ons een model gestuurd waar het plafond stond ingetekend. Ik kreeg het per mail binnen toen ik in de auto zat. Ik was erg nieuwsgierig en probeerde het op mijn telefoon te openen, maar dat lukte niet. Het was een te groot bestand. Op kantoor zag ik dat het een plafond over drie verdiepingen betrof. Geen wonder dat ik het op mijn telefoon niet geopend kreeg”, lacht Lars Twaalfhoven als hij eraan terugdenkt. De akoestisch adviseur en tevens eigenaar van Akovision zag in het golvend ontwerp van het plafond een behoorlijke uitdaging. “Bouwbedrijf Berghege vond het ook een stevige uitdaging, qua budget en qua esthetische uitstraling. De aannemer kwam bij ons terecht vanwege de combinatie van het materiaal dat wij gebruiken – akoestisch plaatmateriaal van Archisonic – en de referenties die wij kunnen overleggen. Het plaatmateriaal dat we in het Valkhof Museum hebben gebruikt is 12 mm dik – het is overigens ook in 24 mm verkrijgbaar – en het heeft een hoge densiteit. De vezelplaat bevat heel veel vezels, het oogt soft, maar het is een kneiterharde plaat. De platen worden volgens een snijplan in vormen gesneden. De daardoor ontstane rijtjes worden met zwaluwstaartverbindingen aan elkaar gekoppeld. Hierdoor lijkt het alsof de baffle uit slechts één lange lengte bestaat. De gekozen kleur van het plafond is over de drie verdiepingen Archisonic Smoke. De baffles worden vervolgens in een rail – een u’tje – geklikt. Theoretisch kan de rail tegen het bouwkundig plafond worden bevestigd. Er is weinig constructie nodig voor de bevestiging”, legt hij het principe uit.

Plafond loopt in halve ronding

Het plafond boven de imposante trap leverde voor het bedrijf uit Oud Gastel een extra uitdaging op, vertelt Lars. “Het plafond loopt daar in een halve ronding. We hebben eerst met viltverbinders in de breedte de basis aan de draadeinden gehangen. De baffles lopen daar omhoog, daar kun je niet met U-profielen werken. De bafflerijen die dezelfde schuinte hebben als het constructieve plafond klikken we vervolgens in de viltverbinders.”

De eigenaar van Akovision schets de complexiteit van het werk. “Het plafond moet een bepaalde beweging laten zien, vanuit de kelder naar de bovenste verdieping bij de galerij. Elk onderdeel dat je bevestigd, heeft invloed op het bovenliggende deel. Dat moesten we goed in de gaten houden.”

Lars zegt veel profijt te hebben gehad van het voorbereidende inmeetwerk van Bouwbedrijf Berghege. “De aannemer werkte uitsluitend vanuit het model. Wij moesten 5 centimeter van de rand af blijven met onze platen. Dat is normaal gesproken op een plafond van 1700 m² een hele klus, maar door met het model te werken is het prima gelukt.”

Koningin Máxima verricht officiële opening

De kop is eraf. Valkhof Museum is een kleine maand weer open. Daar waar de toenmalige koningin Beatrix in 1999 het museum officieel opende, was het begin juni aan koningin Máxima de eer. Na de opening in 1999 volgden een aantal succesvolle jaren voor het museum, iets waar directeur Hedwig Saam nu ook van overtuigd is. Zij verwacht dat het museum net als tijdens de topjaren jaarlijks honderdvijfentwintigduizend bezoekers kan trekken. Volgens haar zijn er weinig collecties van de kwaliteit en omvang van het Valkhof Museum, niet alleen qua hoeveelheid, 96.000 objecten, maar ook om de lange periode die de collectie omspant. De bezoekers schuifelen langzaam langs een deel van de objecten. Comfortabel, vooral ook door de aangename temperatuur en de goede akoestiek.

Bouwpartners

Opdrachtgever: Gemeente Nijmegen, Nijmegen

Architect: Ben van Berkel UNS, Amsterdam

Aannemer: Bouwbedrijf Berghege, Oss

Fabrikant plafonds: Akovision, Oud Gastel

Montage plafonds: Akovision, Oud Gastel; G&P Afbouw, Etten-Leur